Cztery Ewangelie kanoniczne bardzo dokładnie przedstawiają ostatnie kilkanaście godzin życia Jezusa. Podają szczegóły, dzięki którym potrafimy wiernie odtworzyć przebieg oraz okoliczności Jego męki i śmierci. Dotyczy to także realiów geograficznych i topograficznych ówczesnej Jerozolimy, których świadectwa w postaci miejsc świętych istnieją do dzisiaj. Ich przetrwanie zawdzięczamy kolejnym pokoleniom chrześcijan, którzy zawsze wiedzieli, że trzeba upamiętnić i pieczołowicie zachować miejsca związane z najważniejszymi wydarzeniami zbawczymi tajemnicy wcielenia Syna Bożego. Od dwóch tysięcy lat pielgrzymowanie śladami Jezusa Chrystusa pozostaje najważniejszym celem podróży do Miasta Świętego, gdzie Jego wyznawcy w wyjątkowy sposób przeżywają także wydarzenia, które stanowią sedno Triduum Paschalnego.
Wieczernik - "Matka wszystkich Kościołów"
Mękę i śmierć Jezusa poprzedziła Ostatnia Wieczerza, obszernie przedstawiona przez czterech Ewangelistów. Podczas niej Jezus ustanowił Eucharystię i kapłaństwo. Biorąc do ręki chleb, powiedział: "To jest Ciało Moje, które za was będzie wydane. To czyńcie na Moją pamiątkę" (Łk 22, 19), a nad kielichem z winem: "Pijcie z niego wszyscy, bo to jest moja Krew Przymierza, która za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów" (Mt 26, 28). Umywając nogi uczniom, Zbawiciel dał im wymowny przykład praktykowania przykazania miłości (J 13, 4-5). Podczas Ostatniej Wieczerzy stała się też widoczna zdrada Judasza, który wyszedł z Wieczernika, "a była noc" (J 13, 30). Wzmianka o nocy wyraźnie nawiązuje do ciemności, jakie zapadły także w sumieniu Judasza.
Wieczernik znajduje się na wzgórzu położonym na południowy zachód od terenu, na którym w czasach Starego Testamentu przez ponad tysiąc lat wznosiła się świątynia jerozolimska, a od kilkunastu stuleci jest tam Kopuła Skały, znana jako Meczet Omara. Od około IV w. wzgórze z Wieczernikiem nosi nazwę Syjon. W Wieczerniku zmartwychwstały Pan ustanowił sakrament pokuty (J 20, 19-23), w nim miał też miejsce epizod z niewiernym Tomaszem (J 20, 27-29). Pamięć o ustanowieniu Eucharystii sprawiła, że w tej samej "sali na górze" (Mk 14, 15) spotykali się Apostołowie i Maryja oraz pierwsi wyznawcy Jezusa (Dz 1, 12-14). W Święto Pięćdziesiątnicy, pierwsze po Jego męce, śmierci i zmartwychwstaniu, w Wieczerniku dokonało się zesłanie Ducha Świętego i około trzech tysięcy zebranych przyjęło chrzest, co oznacza narodziny Kościoła (Dz 2, 1-41).
Gdy w 70. r. po Chr. Jerozolima została zburzona przez Rzymian, chrześcijanie osiedlili się wokół Wieczernika, ponieważ ten teren, jako położony poza murami Miasta Świętego, ocalał z pożogi wojennej i uniknął niszczycielskiej zemsty. W takich warunkach kształtowało się przekonanie, że Wieczernik jest "Matką wszystkich Kościołów". Według świadectwa św.
Epifaniusza, gdy w 135 r. przybył do Jerozolimy cesarz Hadrian, "znalazł ją całkowicie zniszczoną, z wyjątkiem kilku domostw i niewielkiej świątyni Bożej, która wznosiła się tam, gdzie uczniowie po wniebowstąpieniu Jezusa 'weszli do sali na górze'". W ciągu wieków ta czcigodna świątynia przechodziła zmienne koleje losu, w których znalazły wyraz burzliwe dzieje Jerozolimy. Gdy w VII w. została zajęta przez muzułmanów, nadal wiernie upamiętniano miejsce Ostatniej Wieczerzy. Kiedy sytuacja stała się bardziej sprzyjająca, w XIV w. król Robert z Neapolu za ogromną sumę pieniędzy wykupił od sułtana teren, na którym odnowił i podarował franciszkanom "Wieczernik Pański, kaplicę, gdzie Duch Święty ukazał się Apostołom, i drugą kaplicę, gdzie Jezus Chrystus, w obecności również Tomasza, objawił się Apostołom po zmartwychwstaniu". W sali poniżej Wieczernika, idąc za autorytetem żyjącego w XII w. rabina Beniamina z Tudeli, wyznawcy judaizmu zaczęli upatrywać miejsca pochówku króla Dawida, sporządzając jego symboliczny grób. W połowie XVI w. franciszkanie zostali zmuszeni do opuszczenia Wieczernika, który muzułmanie - wychodząc naprzeciw oczekiwaniom żydowskim - zamienili na meczet króla Dawida. Aż do schyłku XIX w. chrześcijanom pod karą śmierci zabroniono wstępu do Wieczernika! Zmieniło się to dopiero z początkiem XX w., gdy chrześcijańscy pielgrzymi stopniowo odzyskiwali dostęp do tego miejsca, ale nadal obowiązywał zakaz jakichkolwiek form sprawowania kultu, przede wszystkim Eucharystii. Wyjątek stanowiła Msza Święta, którą Jan Paweł II sprawował w marcu 2000 r. podczas pielgrzymki Wielkiego Jubileuszu do Ziemi Świętej.
Aktualny kształt Wieczernika, zachowanego w stylu gotyckim, pochodzi z XIV w., czyli z okresu króla Roberta z Neapolu. W sali dolnej, do której wejście znajduje się z innej strony, mieści się czczony przez Żydów grób Dawida. Salę górną, o wymiarach ok. 15 na 9,5 m, ozdobili opłacani przez króla artyści z Cypru. Składa się ona z dwóch naw podzielonych trzema kolumnami, którym odpowiadają pilastry w ścianach. W ścianie południowej muzułmanie sporządzili michrab, czyli niszę wskazującą kierunek Mekki. Przez trzy okna dociera do wnętrza światło dzienne. Do pielgrzymki Jana Pawła II Wieczernik pozostawał bardzo zaniedbany, a w oknach brakowało szyb. Przed przyjazdem Ojca Świętego odnowiono "salę na górze" i wstawiono witraże z motywami geometrycznymi. Od kilku lat grupy chrześcijańskie mogą się tam modlić, ostatnio również głośno. Często słychać zatem śpiewy pieśni eucharystycznych, wśród nich tej, która Polakom przypomina Pierwszą Komunię Świętą i dzieciństwo: "Kiedyś, o Jezu, chodził po świecie".
W 1936 r., gdy dostęp do Wieczernika nadal był bardzo utrudniony, franciszkanie powrócili na górę Syjon, a wykupiwszy grunt w bliskim sąsiedztwie, wybudowali kościół nazwany "ad Coenaculum", czyli "przy Wieczerniku". Podczas wojny żydowsko-arabskiej w 1948 r. został on poważnie uszkodzony. Po ponad 20 latach naprawiono uszkodzenia i w tym kościele pielgrzymi katoliccy uczestniczą w sprawowaniu Eucharystii. W absydzie umieszczono wyobrażenie Ostatniej Wieczerzy, a udział we Mszy Świętej w tym miejscu jest zawsze przeżyciem zupełnie wyjątkowym i niezapomnianym.
"Ogrodzie Oliwny, widok w tobie dziwny"
Po Ostatniej Wieczerzy Jezus "przyszedł do ogrodu, zwanego Getsemani, i rzekł do uczniów: 'Usiądźcie tu, a Ja tymczasem odejdę tam i będę się modlił'" (Mt 26, 36). Get-semani znaczy po polsku "Ogród Oliwny". W polskiej tradycji religijnej przyjęła się nazwa Ogrójec, której brzmienie uwypukla dramatyczny charakter wydarzeń, jakie się tam rozegrały. Getsemani znajduje się u stóp Góry Oliwnej, położonej na wschód od Miasta Świętego. Odległość z Wieczernika do Getsemani wynosi około kilometra i z góry Syjon dobrze widać to miejsce.
Wieczorem w Wielki Czwartek Jezus, przyjmując bliską mękę i śmierć, pogrążył się w modlitwie. Towarzyszyli Mu uczniowie, których jednak rychło zmorzył sen. Mimo prośby: "Czuwajcie, abyście nie ulegli pokusie" (Mt 26, 41), Jezus pozostał samotny. Nastanie godziny "panowania ciemności" (Łk 22, 53) oznaczało także zdradzieckie pojmanie przez zgraję przyprowadzoną przez Judasza i zaprowadzenie na nocne przesłuchanie przed Sanhedrynem. Widząc, co się dzieje, uczniowie opuścili Jezusa i uciekli.
Najstarsza wzmianka dotycząca lokalizacji tych dramatycznych wydarzeń pochodzi z napisanego pod koniec IV w. pamiętnika pątniczki Egerii. W nawiązaniu do Łk 22, 41 Egeria wspomina o procesji, w której wierni udawali się "na to samo miejsce, gdzie Pan się modlił". Już wtedy istniały tam dwa kościoły: jeden, wzniesiony przez cesarza Teodozjusza (lata 379-395) i znany jako ecclesia elegans, czyli "piękny kościół", upamiętniał modlitwę Jezusa przed pojmaniem, oraz drugi, znacznie skromniejszy, usytuowany w pobliskiej grocie. Pierwszy w 614 r. zburzyli Persowie. Odbudowany jako skromna świątynia, po średniowiecznych wyprawach krzyżowych został zastąpiony przez równie nietrwałą niewielką budowlę. Z początkiem XX w. podjęto prace nad zbudowaniem nowej, okazałej świątyni. Konsekrowana w 1924 r. istnieje jako bazylika Agonii, upamiętniająca samotne konanie
Zbawiciela, bądź bazylika Wszystkich Narodów, została bowiem wzniesiona ze składek katolików z całego świata. Jest w niej także wzruszający polski akcent, a mianowicie ufundowana w 1944 r. przez żołnierzy polskich mozaika przedstawiająca pojmanie Jezusa, w której prawym dolnym rogu umieszczono Orła Białego. Dla żołnierzy był to zarazem bolesny symbol podboju i upokorzenia Polski przez wrogów, a także jej opuszczenia przez sojuszników.
W środku prezbiterium bazyliki znajduje się czczona od starożytności Skała Agonii, a tuż za nią ołtarz. Utrwalił się zwyczaj, że po skończonej Eucharystii pielgrzymi całują tę skałę na znak czci dla ostatnich chwil życia Jezusa na wolności oraz Jego samotnej modlitwy zanoszonej do Ojca. Skałę Agonii opasuje żelazna krata, którą ufundowali Australijczycy. Mozaika za ołtarzem w absydzie głównej ufundowana przez Węgrów przedstawia Chrystusa pogrążonego w modlitwie na skale. Na lewo od ołtarza znajduje się mozaika z wyobrażeniem pocałunku Judasza, która stanowi dar katolików Irlandii. Wnętrze świątyni, nawiązujące do liturgicznej barwy Wielkiego Postu, pozostaje w półcieniu, co sprawiają fioletowe szyby i wystrój. Wszystko sprzyja głębokiemu skupieniu, zadumie i modlitwie. Na sklepieniach dwunastu kopuł umieszczono godła państw, których ofiarność przyczyniła się do budowy świątyni. Pielgrzymi zwykli tutaj polecać Bogu swoje trudy i cierpienia, częsta jest modlitwa za chorych i cierpiących, którzy pozostają w domach, a także za tych, którzy się nimi opiekują i spieszą im z codzienną pomocą.
Obok bazyliki Agonii zachował się Ogród Oliwny. Najstarsze drzewa liczą sobie nawet półtora tysiąca lat, żadne z nich nie pamięta więc Jezusowej modlitwy zanoszonej przed Jego pojmaniem i męką. Lecz oliwki odrastają z korzeni swoich "matek", a zatem... Między drzewami oliwnymi rosną kwiaty, co nawiązuje do istniejącego tutaj w XIII i XIV w. "kwiecistego pola" lub "ogrodu kwiatowego". Pielgrzymi zadbali, by ich obecność i skupienie zostały wzbogacone o piękno kwiatów jako symbol dóbr duchowych wysłużonych męką i śmiercią Zbawiciela.
Nieopodal Ogrójca, w niewielkiej grocie, mieści się bardzo nastrojowa kaplica, która upamiętnia pobyty Jezusa z apostołami u stóp Góry Oliwnej. Blisko tego miejsca Jezus otrzymał zdradziecki pocałunek Judasza i został pojmany przez wysłanników Sanhedrynu. W pierwszych wiekach ery chrześcijańskiej grota została przekształcona na kościół, którego pozostałością są zachowane fragmenty mozaikowej posadzki, a także ślady malowideł i fresków sporządzonych w okresie wypraw krzyżowych. Podobnie jak w bazylice Agonii jest tu codziennie sprawowana Eucharystia. Jak w czasach Jezusa i Kościoła apostolskiego, słychać śpiew psalmów, a także pieśni wielkopostnych pielgrzymów przybywających ze wszystkich stron świata.
Kościół św. Piotra o Pianiu Koguta
Po pojmaniu w Getsemani prześladowcy zaprowadzili Jezusa przed Sanhedryn, czyli Najwyższą Radę żydowską. Był późny wielkoczwartkowy wieczór. Część krytyków Ewangelii podaje w wątpliwość prawdziwość narracji ewangelicznej, przypominając, że w Talmudzie istnieje zakaz nocnych obrad i wydawania wtedy wyroków śmierci. Nocne przesłuchanie Jezusa pozostawałoby zatem w sprzeczności z procedurami Sanhedrynu i dlatego bywa przedstawiane jako wymysł ewangelistów. Gdyby przyjąć to rozumowanie, należałoby analogicznie wnosić, że porwanie i uśmiercenie ks. Jerzego Popiełuszki nie miały miejsca, bo to, co na ten temat wiemy, pozostaje w sprzeczności z regulaminem i procedurami Milicji Obywatelskiej, które dobrze znamy z oficjalnych dokumentów. Rzecz w tym, że każda przemoc jest bezprawna, bo inaczej by do niej nie doszło. Ewangelista
Mateusz, który dobrze znał procedury żydowskie, nadmienia, że po nocnym werdykcie arcykapłana i żądaniach wydania na Jezusa wyroku śmierci (26, 65-66), nastąpiła druga odsłona dramatu, czyli urzędowe potwierdzenie: "A gdy nastał ranek, wszyscy arcykapłani i starsi ludu powzięli uchwałę przeciw
Jezusowi, żeby Go zgładzić" (27, 1).
Jest bardzo prawdopodobne, że nocne przesłuchanie Jezusa odbyło się w domu arcykapłana Kajfasza, który wznosił się nieopodal Wieczernika. O jego ruinach wspomina w 333 r. anonimowy Pielgrzym z Bordeaux. Ponieważ podczas przesłuchania przez Sanhedryn przebywający na dziedzińcu Piotr wyparł się Jezusa, bardzo wcześnie wybudowano tam bazylikę upamiętniającą dramat apostoła, który żałując swojego występku, "gorzko zapłakał" (Mt 26, 75). Jak wiele innych świątyń w Ziemi Świętej, także i ten kościół nie przetrwał długo. Po wielu zmiennych kolejach losu wybudowano w XX w. na tym miejscu kościół Sancti Petri in Gallicantu, czyli św. Piotra o Pianiu Koguta. Nad świątynią umieszczono wizerunek koguta, którego pianie przypomniało Piotrowi o Jezusowej zapowiedzi trzykrotnego zaparcia się swojego Mistrza. W trakcie wojny żydowsko-arabskiej w 1967 r. budowla została zbombardowana, zaś jej przywracanie do służby Bożej zajęło ćwierć wieku.
Wystrój kościoła nawiązuje do epizodów, które znamy z Ewangelii, a także do dwóch dróg, na jakich człowiek, który wiąże swoje życie z Bogiem, dostępuje zbawienia. Jest to droga niewinności i droga nawrócenia. Patronem drogi niewinności jest św. Jan apostoł i ewangelista, przedstawiony podczas wizji na wyspie Patmos, której owocem stała się Apokalipsa, ostatnia księga Nowego Testamentu. Patronem drogi nawrócenia jest św. Piotr, przedstawiony na dziedzińcu pałacu arcykapłana Kajfasza w momencie słabości, oraz na tronie, na którym zasiada jako Namiestnik Jezusa Chrystusa. Inne przykłady drogi nawrócenia to Dobry Łotr, ukrzyżowany na Golgocie wraz z Jezusem, czczony w pradawnej tradycji jako patron mężczyzn, oraz Maria Magdalena, czczona jako patronka kobiet. W absydzie głównej dominuje scena skazania Jezusa na śmierć przez Sanhedryn. Decydujące było pytanie arcykapłana "Poprzysięgam Cię na Boga żywego, powiedz nam: Czy ty jesteś Mesjasz, Syn Boży?" (Mt 26, 63), oraz odpowiedź: "Tak, Ja Nim jestem" (Mt 26, 64). W ostatnich latach, kierując się wytycznymi dialogu chrześcijańsko-żydowskiego, usunięto z niej napis wykonany w języku francuskim: "A wszyscy zawołali: 'Winien jest śmierci'" (Mt 26, 66). Naprzeciw ołtarza znajduje się wizerunek Matki Bożej Królowej Świata, specyficzny dlatego, że przedstawia Maryję z włosami splecionymi w dwa warkocze.
Z przedsionka kościoła górnego wąskie schody prowadzą do kaplicy dolnej, a następnie do jeszcze niżej położonych lochów. Piękna kaplica jest chętnie wykorzystywana przez pielgrzymów jako miejsce sprawowania Eucharystii, modlitwy oraz czytania i rozważania ewangelicznych opisów Męki Pańskiej. Poniżej w czasach starożytnych były piwnice wykorzystywane jako magazyny i pomieszczenia do przetrzymywania więźniów. Według wszelkiego prawdopodobieństwa właśnie tam Jezus przeżył ostatnią noc swojego ziemskiego życia. Wzgląd na to jest bardzo poruszający i przypomina wiernym tzw. ciemnice sporządzane w kościołach i kaplicach do przechowywania Najświętszego Sakramentu po zakończeniu wielkoczwartkowej liturgii.
Na terenie przylegającym do kościoła in Gallicantu zachowały się schody, odkryte w drugiej połowie XIX w., o których wiadomo, że istniały na pewno już w I w. przed Chrystusem. Prowadzą one z wierzchołka góry Syjon w kierunku Doliny Cedronu i dalej ku Getsemani. Jeżeli lokalizacja pałacu arcykapłana Kajfasza jest poprawna, wszystko wskazuje na to, że właśnie tędy prowadzono Jezusa po pojmaniu Go w Ogrodzie Oliwnym na sąd przed arcykapłanem Kajfaszem i Sanhedrynem. Pielgrzymi ze czcią wstępują na te schody, a pogrążeni w modlitwie rozważają los Zbawiciela, który po skazaniu na śmierć został wtrącony do lochu, gdzie przebywał do rana Wielkiego Piątku.
Ks. prof. Waldemar Chrostowski
|
